Oudste gravering ooit ontdekt op half miljoen jaar oude schelp

Homo erectus op Java gebruikte al een half miljoen jaar geleden schelpen van zoetwatermosselen als materiaal voor werktuigen en als ondergrond voor graveringen. Een internationaal onderzoeksteam, onder leiding van de Leidse archeologe José Joordens, publiceerde deze ontdekking op 3 december in Nature. De vondst biedt nieuw inzicht in de evolutie van menselijk gedrag.

Homo sapiens niet langer de primeur

‘Tot nu toe werd aangenomen dat het maken van dit soort graveringen voorbehouden was aan Homo sapiens, de moderne mens, in Afrika en dat dit vanaf zo’n 100.000 jaar geleden gebeurde’, zegt hoofdauteur José Joordens, verbonden aan de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden.

Het zigzagpratoon op de fossiele 'Pseudodon schelp', gemaakt door Homo erectus op Trinil. (Foto: Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit)

Het zigzagpratoon op de fossiele 'Pseudodon schelp', gemaakt door Homo erectus op Trinil. (Foto: Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit)

Schelpencollectie van Eugène Dubois

Een team van 21 onderzoekers onderzocht honderden fossiele schelpen die afkomstig zijn van de Homo erectus-vindplaats Trinil op het Indonesische eiland Java. De schelpen behoren tot de Dubois Collectie die beheerd wordt door Naturalis Biodiversity Center in Leiden. De schelpen zijn eind 19e eeuw opgegraven door de Nederlandse arts en onderzoeker Eugène Dubois, de ontdekker van Pithecanthropus erectus - die we nu kennen als Homo erectus.

De schelp met gravering. (Foto: Joordens et al., 2014)

De schelp met gravering. (Foto: Joordens et al., 2014)

Krassen ouder dan verwering

A. Schelpen werktuig, gemaakt door Homo erectus. B. Detail van de scherpe rand waarmee gesneden of geschraapt kan worden. (Foto: Francesco d'Errico, Bordeaux University)

A. Schelpen werktuig, gemaakt door Homo erectus. B. Detail van de scherpe rand waarmee gesneden of geschraapt kan worden. (Foto: Francesco d'Errico, Bordeaux University)

Zeer verrassend is de ontdekking van een gegraveerd geometrisch patroon op een van de schelpen. De gravering, die alleen bij strijklicht zichtbaar is, is aantoonbaar ouder dan de tijdens fossilisatie veroorzaakte verweringsprocessen op de schelp. Het onderzoek sloot uit dat het patroon door dieren of door natuurlijke verweringsprocessen is veroorzaakt en toonde aan dat het ‘zigzagpatroon’ het werk was van Homo erectus.


Ouder dan Afrikaanse vondsten

Door toepassing van twee dateringsmethoden stelden onderzoekers van de Vrije Universiteit Amsterdam en Wageningen University vast dat de schelp met gravering minimaal 430.000 en maximaal 540.000 jaar oud is. Dat maakt de gravering op zijn minst vier keer ouder dan de tot nu toe bekende oudste graveringen die in Afrika zijn gevonden.

Functie of betekenis gravering?

‘Het is fantastisch dat deze gegraveerde schelp na meer dan honderd jaar in een museumcollectie eindelijk ontdekt is. Ik kan me voorstellen dat mensen zich afvragen: is dit nu een voorloper van "kunst"?’, zegt Wil Roebroeks, hoogleraar Oude Steentijd aan de Universiteit Leiden. Hij kon dit langdurige onderzoek financieren met zijn NWO-Spinozapremie. ‘Wat de functie of betekenis was van de gravering is echter op dit moment nog een raadsel.’

Foto uit 1900 van de opgraving van Eugène Dubois op Trinil, Java. (Foto: Dubois Collection Naturalis)

Foto uit 1900 van de opgraving van Eugène Dubois op Trinil, Java. (Foto: Dubois Collection Naturalis)

Vroege mensachtige mosselman

Uit dit onderzoek blijkt ook dat deze vroege mensachtigen de grote zoetwatermosselen heel slim openden: ze boorden een gat met een scherpe haaientand, precies op de aanhechtingsplaats van de spier die de schelpkleppen gesloten houdt. ‘De nauwgezetheid waarmee zij werkten, duidt op een gedetailleerde kennis van de anatomie van de schelpdieren en een goede handvaardigheid’, aldus expert in fossiele schelpen Frank Wesselingh van Naturalis. De schelpdieren werden gegeten en de resterende schelpen gebruikt als materiaal om werktuigen zoals messen te maken.

José Joordens houdt de Pseudodon schelp vast die een gaatje heeft. De opening is gemaakt door Homo erectus om de schelp te kunnen openen. (Foto: Henk Caspers, Naturalis)

José Joordens houdt de Pseudodon schelp vast die een gaatje heeft. De opening is gemaakt door Homo erectus om de schelp te kunnen openen. (Foto: Henk Caspers, Naturalis)

Mogelijk vervolgonderzoek

Deze vondst uit de historische Dubois Collectie werpt onverwacht nieuw licht op de vaardigheden en het gedrag van Homo erectus. Ook blijkt dat Azië een veelbelovend en relatief onontgonnen gebied is als het gaat om intrigerende artefacten. Vanuit Nederland waren onder andere onderzoekers van de Universiteit Leiden, Naturalis Biodiversity Center, de Vrije Universiteit Amsterdam, de universiteiten van Wageningen en Delft en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed bij het onderzoek betrokken.

Joordens J.C.A., et.al Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving, Nature 10.1038/nature19362.

De schelp met de gravering is vanaf 4 december te bezichtigen in museum Naturalis in Leiden.

(3 december 2014)

Video

 

 
Hoe opent de Homo erectus een mosselschelp? Filmpje van José Joordens.
 

 

Zie ook

Studeren in Leiden

Bachelor


Master

Laatst Gewijzigd: 04-12-2014