Het verhaal achter de vondst die de archeologie op haar kop zet

De ontdekking van een half miljoen jaar oude gravering op een schelp is een toevalstreffer, vertelt archeologe José Joordens. Zij leidde het onderzoek naar de oudste gravering die ooit is gevonden. Wat is het verhaal achter deze ontdekking?

Homo erectus tot meer in staat

Tot dusver gold een 100.000 jaar oude gravering op een stukje oker, vervaardigd door Homo sapiens (de moderne mens), als oudst bekende menselijke gravering. José Joordens, hoofdauteur van het artikel dat 3 december in Nature verscheen, stelt: ‘Opeens blijkt Homo erectus iets te kunnen waarvan we niet dachten dat hij dat kon. Bestaande archeologische ideeën over deze vroege mensensoort, die leefde van 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden, moeten worden bijgesteld.’

José Joordens houdt de fossiele schelp Pseudodon vast met een klein gaatje dat Homo erectus met een scherp voorwerp boorde om de schelp te openen. (Foto: Henk Caspers, Naturalis)

José Joordens houdt de fossiele schelp Pseudodon vast met een klein gaatje dat Homo erectus met een scherp voorwerp boorde om de schelp te openen. (Foto: Henk Caspers, Naturalis)

Schelpen Dubois Collectie

De vondst is in feite ‘puur toeval’, vertelt de Leidse archeologe. Zij bestudeerde in 2007 fossiele vissen en schelpen in het depot van Naturalis Biodiversity Center in Leiden en stuitte daarbij op fossiele zoetwaterschelpen uit Java, die eind 19e eeuw verzameld waren door de Nederlandse arts Eugène Dubois. De schelpencollectie was voor het laatst grondig onderzocht in de jaren ’30 van de vorige eeuw. Dubois vond op Java ook diverse botten en schedelfragmenten die later zijn toegeschreven aan Homo erectus. De schelpen intrigeerden Joordens en ze vroeg de Australische biologisch antropoloog Stephen Munro, die toen even in Nederland was, of hij de collectie wilde bekijken

De binnenkant van de schelp. Het gaatje is precies op de plek van de sluitspier die de kleppen gesloten houdt. (Foto: Henk Caspers, Naturalis)

De binnenkant van de schelp. Het gaatje is precies op de plek van de sluitspier die de kleppen gesloten houdt. (Foto: Henk Caspers, Naturalis)

Opmerkelijk zigzagpatroon

Het opmerkelijke zigzagpatroon. (Foto: Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit)

Het opmerkelijke zigzagpatroon. (Foto: Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit)

Munro fotografeerde de schelpen en kwam er pas thuis in Australië achter dat één schelp er wel heel ongebruikelijk uitziet: op de buitenkant is een zeer regelmatig ‘zigzagpatroon’ aangebracht. Hij stuurde de foto door naar Joordens en toen ging het balletje rollen. De archeologe toonde de foto aan diverse collega’s en niemand had eerder een dergelijk patroon gezien. Joordens: ‘Toen vermoedden we dat het iets bijzonders kon zijn.’


Dateringsmethoden

Beeld van een uitvergrote gegraveerde lijn. (Foto: Joordens et al., 2014)

Beeld van een uitvergrote gegraveerde lijn. (Foto: Joordens et al., 2014)

De schelp werd nader onderzocht met een elektronenmicroscoop die de grootste vergroting maakt die er mogelijk is. Hierdoor was goed te zien hoe sterk de kristallen van het calciumcarbonaat in de groeven waren afgerond, hetgeen een indicatie is dat de krassen sterk op leeftijd zijn. Met dateringsmethoden aan het sediment (zand, klei, vulkanisch materiaal) in de schelp werd vastgesteld dat de schelp met gravering minimaal 430.000 en maximaal 540.000 jaar oud moet zijn.


Gravering Homo erectus nagebootst

De onderzoekers konden onder andere dankzij de uitvergrotingen en vergelijkend onderzoek uitsluiten dat het patroon ontstaan is door erosie of gemaakt is door dieren. Joordens: ‘Daarvoor is het patroon te regelmatig en te "mensachtig".’ Het team probeerde zelf ook een dergelijke gravering op een schelp aan te brengen en dat viel niet mee. ‘Het patroon moet vervaardigd zijn door een sterke en behendige gereedschapsmaker. Dat zegt wat over de vaardigheden van Homo erectus.’

Schelpen dienden als gereedschap

a. De schelp werd bewerkt zodat de scherpe rand dienst kon doen als mes. b. De scherpe rand deed dienst als mes en schraper. (Foto: Francesco d'Errico, Bordeaux University).

a. De schelp werd bewerkt zodat de scherpe rand dienst kon doen als mes. b. De scherpe rand deed dienst als mes en schraper. (Foto: Francesco d'Errico, Bordeaux University).

De gravering is lang niet de enige ontdekking. Uit het onderzoek blijkt ook dat deze vroege mensensoort op Java de schelpen van zoetwatermosselen gebruikten als mes en schraper. En ook dat inzicht is bijzonder: het werd wel al vermoed, maar het was nog niet eerder aangetoond dat zij schelpen als gereedschap gebruikten.


Spinozapremie Wil Roebroeks

Wil Roebroeks, Leids hoogleraar Oude Steentijd, kon het onderzoek financieren met zijn in 2007 ontvangen Spinozapremie van NWO. ‘Dergelijk vrij besteedbaar geld is cruciaal voor dit soort onderzoek’, merkt hij op. Wat begon als een toevalstreffer van een paar onderzoekers groeide dankzij deze premie uit tot een groot internationaal onderzoeksteam dat opnieuw de honderden fossiele schelpen uit de Dubois Collectie onder de loep nam.

Homo erectus at schelpdieren

Het was Stephen Munro die ontdekte dat één schelp wel een heel bijzonder patroon had. (Foto: Jason McCarthy, National Museum of Australia).

Het was Stephen Munro die ontdekte dat één schelp wel een heel bijzonder patroon had. (Foto: Jason McCarthy, National Museum of Australia).

Het team, dat naast archeologen onder andere uit schelpenexperts, geologen en biologen bestaat, presenteert in het Nature-artikel ook enkele van de andere ontdekkingen, zoals: Homo erectus op Java gebruikte zoetwatermosselen niet alleen als gereedschap, hij at deze schelpdieren ook. 


Vindplaats Trinil is jonger

Ook is er nieuwe informatie over de ouderdom van Trinil, de plaats op Java waar deze resten van de Homo erectus gevonden zijn. Eerdere onderzoekers schatten in dat Trinil zo’n 900.000 tot 1,5 miljoen jaar oud is. Joordens en haar collega’s stellen de datering bij: de site is jonger en moet zo’n half miljoen jaar oud zijn. Roebroeks: ‘Door de zigzagkrassen kwam het verhaal in Nature, maar er zit zoveel meer in dat van groot belang is: over het dieet van vroege mensachtigen, over de menselijke resten van Trinil, over de ouderdom van de site, het waren minstens vier losse artikelen geweest.’

Nieuw onderzoek op Java

Het onderzoek is nog lang niet ten einde, vertelt Joordens. ‘De resultaten zorgen voor een vernieuwde belangstelling naar de sporen van Homo erectus op Java. Nieuwe generaties archeologen en geologen gaan hier opnieuw met Indonesische en buitenlandse onderzoekers aan de slag. Wie weet wat er nog meer ontdekt wordt.’

De schelp met de gravering is vanaf 4 december te bezichtigen in museum Naturalis in Leiden.

(3 december 2014 - LvP)

Zie ook

Studeren in Leiden

Bachelor


Master

Laatst Gewijzigd: 08-12-2014